Dalili Za Corona COVID 19: Uchambuzi Wa Sababu, Viashiria Na Njia Za Kujikinga

Kufahamu kwa usahihi dalili za corona covid 19 ni hatua ya kwanza na muhimu sana katika kulinda afya yako na kuzuia kusambaa kwa janga hili hatari duniani. Ugonjwa huu unaosababishwa na kirusi aina ya SARS-CoV-2 umeleta madhara makubwa sana kwenye mifumo ya upumuaji ya mamilioni ya watu na kubadilisha kabisa mtindo wa maisha. Watu wengi huchelewa kutafuta msaada wa kitabibu kwa sababu viashiria vya mwanzo vya ugonjwa huu hufanana sana na vile vya homa ya mafua ya kawaida yanayotupata kila siku. Katika makala hii iliyoandaliwa kwa weledi wa kitabibu, tutachambua kiundani jinsi virusi hivi vinavyoambukizwa, viashiria vyake hatari, na mbinu madhubuti za kisayansi za kujikinga. Endapo utafuatilia mwongozo huu kwa umakini mpaka mwisho, utapata elimu sahihi itakayokuwezesha kutambua dalili hizi mapema na kuchukua hatua stahiki za kulinda uhai wako na familia yako.

Sababu za Dalili Za Corona COVID 19

1. Kusambaa kwa matone ya majimaji kutoka kwa muathirika (Respiratory Droplets): Chanzo kikuu na cha kwanza kinachosababisha maambukizi haya hatari ni majimaji madogo sana yanayotoka kwenye mfumo wa upumuaji wa mtu ambaye tayari ameathirika. Mtu mwenye virusi anapokohoa, kupiga chafya, kuongea kwa sauti ya juu, au hata kuimba, hurusha maelfu ya matone madogo ya maji yaliyojaa virusi kwenye hewa inayomzunguka. Ikiwa wewe upo karibu naye katika umbali wa chini ya mita moja au mbili, una uwezekano mkubwa sana wa kuvuta hewa hiyo yenye virusi na kuviingiza moja kwa moja kwenye mapafu yako. Virusi hivi vikishaingia kwenye mfumo wako wa upumuaji, huanza kujipandikiza kwenye seli zako, kuzaliana kwa kasi ya ajabu, na hatimaye kuanza kuonyesha dalili za awali za covid 19 zinazodhoofisha mwili. Hii ndiyo sababu wataalamu wa afya ulimwenguni kote wanasisitiza sana umuhimu wa kuvaa barakoa na kukaa umbali salama ili kukata mnyororo huu mkuu wa maambukizi.

2. Kugusa nyuso zilizochafuliwa na virusi (Contaminated Surfaces): Ingawa si njia kuu kama ile ya hewa, kugusa vitu mbalimbali vilivyoguswa na wagonjwa ni mtego mwingine mkubwa sana unaosababisha usambazaji wa ugonjwa huu. Virusi vya corona vina uwezo wa kuendelea kuwa hai kwa saa kadhaa hadi siku kadhaa kwenye nyuso mbalimbali kama vile vitasa vya milango, meza za ofisini, na vyuma vya kushikilia kwenye daladala. Mtu asiye na maambukizi anapogusa nyuso hizi kwa mikono yake mitupu na kisha kujishika usoni, hasa kwenye macho, pua, au mdomo bila kunawa, anajipachika virusi hivyo kwa mikono yake mwenyewe. Tabia hii ya kugusa uso mara kwa mara ni ya asili kwa binadamu wengi, jambo ambalo linafanya maambukizi kwa njia hii kuwa ya haraka na yasiyotabirika hata kidogo. Kusafisha nyuso hizi kwa kutumia vitakasa mikono (sanitizers) na maji yenye dawa husaidia sana kuua virusi hivi kabla havijapata nafasi ya kuingia kwenye miili yetu.

3. Kukaa kwenye mikusanyiko mikubwa na yenye msongamano (Crowded Places): Maeneo yenye mkusanyiko mkubwa wa watu kama vile kwenye masoko, viwanja vya mpira, kumbi za starehe, na kwenye usafiri wa umma ni viwanda vikuu vya kusambaza virusi hivi. Kwenye msongamano, inakuwa ni vigumu sana au haiwezekani kabisa kuzingatia sheria ya kukaa umbali wa mita mbili kati ya mtu na mtu kama inavyoelekezwa na shirika la afya duniani (WHO). Mtu mmoja tu aliye na maambukizi, hata kama haonyeshi dalili za corona mpya, anaweza kuambukiza makumi ya watu waliomzunguka ndani ya muda mfupi sana kutokana na ukaribu wao. Matukio yanayohusisha watu wengi (super-spreader events) yamekuwa yakilaumiwa sana kwa kusababisha mawimbi mapya ya ugonjwa huu katika nchi mbalimbali duniani. Kuepuka mikusanyiko isiyo ya lazima ni hatua ya busara sana inayolinda sio tu afya yako binafsi, bali pia afya ya jamii nzima inayokuzunguka kila siku.

4. Mzunguko mbaya wa hewa ndani ya majengo (Poor Indoor Ventilation): Virusi vya corona vina tabia ya kujikusanya na kuelea hewani kwa muda mrefu (aerosol transmission) pindi vinapotolewa katika mazingira ya ndani yaliyofungwa na kukosa hewa safi ya kutosha. Maofisi yenye viyoyozi visivyobadilisha hewa ya ndani na nje, migahawa iliyofungwa vioo muda wote, na vyumba vidogo visivyo na madirisha ni maeneo hatari sana kwa usambazaji wa ugonjwa huu. Katika mazingira kama haya, matone madogo sana ya virusi huendelea kuzunguka ndani ya chumba hicho na kuongeza hatari ya kila mtu anayepumua hewa hiyo kuambukizwa kwa urahisi sana. Kufungua madirisha na milango ili kuruhusu hewa asilia iingie na kutoka ni njia rahisi na ya bure kabisa ya kutawanya virusi hivyo na kupunguza msongamano wake hewani. Ubunifu wa majengo ya kisasa sasa unapaswa kuzingatia sana mifumo mizuri ya upitishaji hewa ili kupunguza athari za magonjwa haya yanayoambukizwa kwa njia ya mfumo wa upumuaji.

5. Ukosefu wa chanjo kwa asilimia kubwa ya jamii: Chanjo zimegunduliwa na kuthibitishwa kisayansi kuwa ni silaha madhubuti sana katika kuzuia maambukizi mapya na kupunguza ukali wa ugonjwa pindi mtu anapopata maambukizi. Hata hivyo, katika maeneo mengi ambayo mwitikio wa kupata chanjo ni mdogo, virusi hupata uwanja mpana wa kuendelea kusambaa na hata kujibadilisha maumbile (mutation) na kuunda aina mpya za virusi (variants). Aina hizi mpya za virusi zinaweza kuwa na uwezo mkubwa zaidi wa kusambaa kwa haraka na hata kuleta dalili za corona kwa watoto ambazo mwanzoni hazikuwepo kwa kiasi kikubwa. Kadiri idadi ya watu wasiochanjwa inavyokuwa kubwa, ndivyo uwezekano wa janga hili kuendelea kuitesa jamii unavyoongezeka na kufanya jitihada za kutokomeza ugonjwa kuwa ngumu zaidi. Kupata chanjo kamili na dozi za nyongeza (booster shots) inabaki kuwa njia kuu ya kimkakati inayoungwa mkono na madaktari wote katika kudhibiti makali ya kirusi hiki.

6. Udhaifu wa mfumo wa kinga ya mwili kwa baadhi ya watu: Watu wenye magonjwa sugu kama kisukari, shinikizo la damu, magonjwa ya moyo, na virusi vya ukimwi wapo katika hatari kubwa sana ya kushambuliwa haraka pindi wanapokutana na kirusi hiki. Mfumo wao wa kinga unakuwa tayari umechoshwa na kupambana na magonjwa hayo ya msingi, hivyo kutoa mianya kwa kirusi cha corona kufanya uharibifu mkubwa ndani ya mapafu yao. Aidha, wazee wenye umri mkubwa kuanzia miaka sitini na kuendelea pia wanakabiliwa na hatari hii kutokana na kinga zao kuchoka kiasili kutokana na umri kusonga mbele. Kwa makundi haya, maambukizi hata ya kiwango kidogo tu yanaweza kusababisha dalili kuwa mbaya sana na kuwapelekea kuhitaji mashine za kusaidia kupumua (ventilators) chumbani mwa wagonjwa mahututi (ICU). Ni wajibu wetu kuwalinda watu hawa walio katika hatari kubwa kwa sisi wenyewe kuchukua tahadhari zote za kiafya hata kama tunahisi miili yetu ina nguvu.

Dalili za Dalili Za Corona COVID 19: Viashiria Muhimu Vya Kuzingatia Mapema

1. Homa kali inayoambatana na joto kupanda

Kupata homa kali inayoambatana na kupanda kwa joto la mwili ni miongoni mwa dalili za awali za covid 19 zinazojitokeza haraka sana baada ya maambukizi. Mwili hutumia utaratibu huu wa kupandisha joto kama njia ya asili ya mfumo wa kinga kujaribu kuua virusi vipya vilivyovamia mapafu yako. Ikiwa joto lako litazidi nyuzi 38 za sentigredi na kudumu kwa siku kadhaa, unapaswa kuwahi hospitalini kufanyiwa vipimo mara moja.

2. Kikohozi kikavu cha mfululizo kinachosumbua

Kikohozi cha ugonjwa huu huwa ni kikavu sana, kisicho na makohozi, na hutokea kwa mfululizo mkubwa unaomkosesha mgonjwa amani na pumzi. Virusi hivi vikishaingia, hushambulia na kuleta muwasho mkali kwenye njia ya hewa inayoelekea mapafuni na kulazimisha misuli ya kifua kukohoa mfululizo. Dalili hii inachosha sana mbavu na kifua cha mgonjwa, na inaweza kuendelea kumsumbua mtu kwa wiki kadhaa hata baada ya virusi kuisha mwilini.

3. Uchovu uliokithiri na mwili kukosa nguvu

Kuhisi uchovu mzito na kukosa nguvu kabisa za kufanya kazi ni kiashiria kinachowaathiri asilimia kubwa sana ya wagonjwa wote wanaougua ugonjwa huu. Nishati yote ya mwili inatumika katika mapambano makali yanayoendelea ndani ya mfumo wa damu kujaribu kudhibiti uzalianaji wa virusi hivi. Mgonjwa atajikuta akihitaji kulala masaa mengi zaidi ya kawaida lakini bado ataamka asubuhi akiwa mchovu sana kiasi cha kushindwa hata kusimama vizuri.

4. Kupoteza kabisa uwezo wa kunusa harufu

Kupoteza uwezo wa kunusa harufu mbalimbali (anosmia) ni dalili ya kipekee sana inayotofautisha ugonjwa huu wa corona na mafua mengine ya kawaida. Virusi hivi vina tabia ya kushambulia na kuharibu seli za neva zinazopatikana kwenye sehemu ya juu ya pua ambazo zinahusika na kutambua harufu. Mgonjwa atashindwa kusikia harufu ya manukato, sabuni, au hata harufu mbaya, jambo ambalo linaweza kuleta hofu kubwa sana ya kisaikolojia kwa muathirika.

5. Kupoteza uwezo wa kuonja radha ya chakula

Sambamba na kupoteza harufu, wagonjwa wengi huripoti kupoteza kabisa uwezo wa kuonja utamu au uchungu wa chakula (ageusia) wanapokuwa wanakula milo yao. Hali hii inatokea kwa sababu hisia za harufu na radha zinafanya kazi kwa ushirikiano mkubwa ndani ya ubongo wetu wa binadamu. Ukosefu huu wa radha unamfanya mgonjwa apoteze kabisa hamu ya kula, jambo linalosababisha kupungua kwa uzito haraka na kukosa virutubisho muhimu vya kupambana na ugonjwa.

6. Kupumua kwa shida au kukosa pumzi

Tatizo la kupumua kwa shida au kuvuta hewa fupi fupi ni dalili ya hatari sana inayoonyesha kuwa maambukizi yameingia ndani kabisa ya mapafu yako. Virusi husababisha uvimbe mkubwa na kujaza majimaji kwenye vibofu vidogo vya hewa mapafuni (alveoli), hali inayozuia oksijeni kuingia vizuri kwenye mzunguko wa damu. Pindi unapoona dalili hii, hasa ukishindwa hata kutembea hatua chache ndani ya nyumba bila kuhema sana, unahitaji msaada wa dharura wa matibabu ya corona na oksijeni hospitalini.

7. Maumivu makali ya misuli na viungo

Maumivu yanayokata kama kisu kwenye misuli yote na viungo mbalimbali vya mwili huleta mateso makubwa yanayofanana na yale ya homa ya dengue. Maumivu haya yanatokana na kuvimba kwa tishu za ndani wakati mfumo wako wa kinga unapambana kwa nguvu zote kujaribu kusafisha mwili wako. Mgonjwa atahisi uzito mkubwa kwenye magoti, mabega, na mgongo, hali inayomfanya ashindwe kabisa kutoka kitandani na kuhitaji dawa za kutuliza maumivu za nguvu.

8. Maumivu ya koo na muwasho wa ndani

Kuhisi muwasho mkali na maumivu makali ndani ya koo ni kiashiria kinachotokea sana katika siku za mwanzo kabisa za maambukizi kabla ugonjwa haujashuka mapafuni. Utando laini unaozunguka koo huvimba na kuwa mwekundu sana kutokana na wingi wa virusi vinavyozaliana eneo hilo kwa kasi ya kushangaza. Mgonjwa atapata shida sana kumeza mate yake mwenyewe, maji, au chakula gumu, na sauti yake inaweza kubadilika na kuwa nzito au kukwaruza sana.

9. Maumivu ya kichwa makali yasiyokoma

Kusumbuliwa na maumivu makali ya kichwa yanayovuta kichwa kizima na ambayo hayasikii dawa za kawaida ni dalili inayowatesa waathirika wengi sana. Maumivu haya husababishwa na uvimbe unaotokea kwenye mishipa ya damu kichwani na pia msongo wa mawazo unaotokana na hofu ya kuugua ugonjwa huu hatari. Ikiwa maumivu haya yataambatana na homa kali na kikohozi, ni uthibitisho wa kutosha unaokutaka uende haraka kufanyiwa vipimo vya maabara ili kuanza tiba.

10. Kuharisha mara kwa mara na kichefuchefu

Baadhi ya wagonjwa, hasa tunapoangalia dalili za corona mpya, hupata matatizo makubwa kwenye mfumo wa mmeng'enyo wa chakula badala ya ule wa upumuaji. Virusi hivi vina uwezo wa kuingia kwenye utumbo na kuharibu utando wa ndani, jambo linalosababisha tumbo kuvurugika na mgonjwa kuharisha maji mfululizo. Hali hii inamkosesha mgonjwa maji mengi mwilini, na inapoambatana na kichefuchefu na kutapika, mgonjwa atahitaji kuwekewa dripu ya maji hospitalini ili kuokoa maisha yake.

11. Vipele kwenye ngozi au kubadilika vidole

Kutokewa na vipele vya ajabu kwenye ngozi au vidole vya miguu kubadilika rangi na kuwa vyekundu au vya bluu ni dalili ya kipekee inayoonekana sana kwa vijana. Hali hii inajulikana kitaalamu kama 'Covid Toes', na inasababishwa na kuganda kwa damu kwenye mishipa midogo sana inayosambaza damu kwenye ncha za vidole vyako. Ingawa haiambatani na maumivu makali sana kila wakati, mabadiliko haya ya ngozi ni onyo la wazi kuwa mfumo wako wa damu umeathiriwa na virusi hivi.

12. Macho kuwa mekundu na kuwasha

Macho kuwa mekundu sana, kuwasha, na kutoa machozi mfululizo (conjunctivitis) ni kiashiria kingine kinachoweza kutokea endapo virusi vitaingia mwilini kupitia macho yako. Utando mweupe unaolinda jicho huvimba na kuleta hisia za kana kwamba umeingiwa na mchanga machoni mwako nyakati zote za mchana na usiku. Kujikuna macho kunaweza kusababisha uharibifu zaidi, hivyo mgonjwa anashauriwa kutumia matone ya macho yaliyopendekezwa na daktari na kunawa mikono vizuri kabla ya kujigusa.

Jinsi ya kuepuka Dalili Za Corona COVID 19

Kujikinga na kuepuka maambukizi ya kirusi hiki hatari ni jukumu linalowezekana kabisa ikiwa kila mmoja wetu atafuata miongozo ya wataalamu wa afya. Hapa chini tumekuandalia mbinu sita madhubuti na za kisayansi zitakazokusaidia kujilinda wewe binafsi na jamii inayokuzunguka dhidi ya janga hili la kimataifa.

1. Kunawa mikono mara kwa mara kwa sabuni na maji tiririka: Mikono yetu ndiyo daraja kuu linalosafirisha virusi kutoka kwenye mazingira kwenda kwenye milango yetu ya fahamu yaani macho, pua na mdomo. Jenga utamaduni thabiti wa kunawa mikono yako kwa sabuni na maji yanayotiririka kwa angalau sekunde ishirini kila unaporudi nyumbani kutoka matembezini, baada ya kushika pesa, au kabla ya kula. Endapo maji na sabuni havipatikani kwa urahisi katika eneo ulilopo, tumia kitakasa mikono (hand sanitizer) chenye angalau asilimia sitini ya kilevi (alcohol) kusafisha viganja vyako vizuri. Hii ni njia rahisi lakini yenye nguvu sana ya kuua virusi na kujua jinsi ya kujikinga na corona kwa ufanisi wa hali ya juu sana kila siku.

2. Kuvaa barakoa (mask) kwa usahihi unapokuwa kwenye hadhara: Matumizi ya barakoa safi na salama ni kinga madhubuti inayozuia matone ya majimaji yenye virusi yasiingie kwenye mfumo wako wa upumuaji unapokuwa karibu na watu wengine. Hakikisha barakoa unayoivaa inafunika pua yako, mdomo wako, na kidevu chako kikamilifu bila kuacha mianya inayoruhusu hewa chafu kupita pembeni. Badilisha barakoa yako ya upasuaji (surgical mask) mara kwa mara ikiwa imelowa jasho, au fua vizuri barakoa yako ya kitambaa kwa maji ya moto na sabuni kisha uipige pasi. Barakoa inakulinda wewe usipate maambukizi, na pia inawalinda wengine wasiambukizwe kutoka kwako endapo tayari una virusi lakini huonyeshi dalili za corona covid 19 mwilini mwako.

3. Kupata chanjo kamili ya UVIKO-19 na dozi za nyongeza: Chanjo zilizothibitishwa na mamlaka za afya ndio silaha kubwa ya kisayansi iliyomaliza hofu na kupunguza vifo vilivyotokana na ugonjwa huu duniani kote. Chanjo inaufundisha mfumo wako wa kinga ya mwili jinsi ya kutambua na kupambana na kirusi cha corona haraka sana pindi kinapoingia kwenye mzunguko wa damu yako. Nenda kwenye kituo cha afya kilicho karibu nawe upate dozi zako kamili, na usisite kupata dozi ya nyongeza (booster) ili kuimarisha kinga yako dhidi ya aina mpya za virusi zinazoibuka mara kwa mara. Kuwa na chanjo kunapunguza uwezekano wa wewe kuugua vikali kiasi cha kuhitaji kulazwa ICU hata kama utabahatika kupata maambukizi ya ugonjwa huu.

4. Kuepuka mikusanyiko isiyo ya lazima na kukaa umbali salama: Sheria ya kukaa umbali wa angalau mita moja au mbili kutoka kwa mtu mwingine (social distancing) ina uhalali mkubwa sana wa kisayansi katika kupunguza maambukizi. Matone ya majimaji yenye virusi ni mazito, hivyo huanguka chini haraka yakishatoka mdomoni na hayawezi kusafiri umbali mrefu sana kwenye hewa wazi. Epuka kwenda kwenye kumbi za starehe zilizojaa watu, mikutano mikubwa isiyo na ulazima, na sehemu zenye misongamano mikubwa isiyoweza kudhibitiwa kiusalama. Kwa kupunguza mwingiliano huu wa karibu na watu wengi, unapunguza sana uwezekano wa kukutana na watu wenye virusi, hivyo kuilinda afya yako na ya familia yako nyumbani kwako.

5. Kufunika mdomo na pua kwa kiwiko wakati wa kukohoa au kupiga chafya: Tabia nzuri ya kikohozi (cough etiquette) ni jambo la kiungwana na la kiafya linalozuia wewe kuwasambazia wengine magonjwa yanayoambukizwa kwa njia ya hewa. Pindi unapohisi kukohoa au kupiga chafya, usitumie viganja vya mikono yako kufunika mdomo kwani utasambaza virusi kwenye kila kitu utakachogusa baadaye. Badala yake, tumia tishu safi na kuitupa kwenye pipa la taka lenye mfuniko mara moja, au inamisha kichwa chako na kukohoela kwenye kiwiko cha mkono wako ulionjwa (bent elbow). Tabia hii inazuia matone ya mate kuruka hewani na kulinda usalama wa watu wote walio karibu nawe ofisini au kwenye usafiri wa umma.

6. Kusafisha na kutakasa nyuso zinazoguswa mara kwa mara kila siku: Usafi wa mazingira yetu ya ndani una mchango mkubwa sana katika kudhibiti usambazaji wa virusi hivi vinavyoweza kuishi kwenye vitu vigumu kwa masaa mengi. Jenga utaratibu wa kusafisha na kutakasa nyuso zote zinazoguswa sana na watu wengi majumbani na maofisini, kama vile vitasa vya milango, swichi za taa, meza za kulia chakula, na simu za mkononi. Tumia vitambaa safi vilivyolowanishwa kwenye maji yenye dawa ya kuua vijidudu (disinfectants) au spirit inayofaa kusafisha vifaa vya kielektroniki. Kwa kuua virusi hivi vilivyojificha kwenye vitu tunavyovigusa kila wakati, tunakata mnyororo wa maambukizi unaosababisha watu wengi kuugua bila wao kujua walipata wapi ugonjwa huu.

Hitimisho

Kwa kuhitimisha, kufuatilia na kutambua mapema dalili za corona covid 19 ni ufunguo mkuu wa kuokoa maisha yako na kuzuia maambukizi mapya katika jamii yetu. Ugonjwa huu sio wa kupuuzia, hivyo ukiona viashiria kama kikohozi kikavu, homa kali, au kupumua kwa shida, wahi kituo cha afya kupima na kupata matibabu ya corona haraka. Kuelewa vyema dalili za awali za covid 19 na dalili za corona mpya kutakusaidia kuchukua hatua za haraka za kujitenga ili usiwambukuze wapendwa wako nyumbani. Hata kama tunaona dalili za corona kwa watoto zikiwa nyepesi, bado wao wanaweza kusambaza virusi kwa wazee. Tukiendelea kuzingatia njia bora za jinsi ya kujikinga na corona kama vile kuvaa barakoa, kunawa mikono, na kupata chanjo, tutafanikiwa kabisa kutokomeza janga hili na kurudi kwenye maisha yetu ya kawaida yenye afya na amani.