Ugonjwa Wa Kisonono (Gono): Mwongozo Wa Afya Ya Wanaume

Kutambua mapema dalili za gono kwa mwanaume ni hatua muhimu sana inayoweza kuokoa afya yake ya uzazi na kumuepusha na maumivu makali yanayoweza kumpata. Ugonjwa huu, ambao hujulikana sana mitaani kama kisonono au gonorrhea kwa lugha ya kitaalamu, husababishwa na bakteria hatari wanaoitwa Neisseria gonorrhoeae ambao hushambulia kuta laini za mfumo wa mkojo na uzazi. Shirika la Afya Duniani (WHO) linaonya kuwa ugonjwa huu unasambaa kwa kasi sana kupitia vitendo vya ngono zembe, na usipotibiwa mapema unaweza kusababisha madhara makubwa sana kama ugumba na maambukizi kusambaa kwenye damu. Kwa kutambua viashiria vya awali na kufanyiwa vipimo vya uhakika hospitalini, mwanaume anaweza kupata matibabu ya antibayotiki na kupona kabisa bila kupata athari zozote za kudumu.

1. Kushiriki tendo la ndoa bila kutumia kinga: Njia kuu na inayoongoza duniani inayosambaza bakteria hawa ni kupitia kujamiiana bila kutumia kondomu na mwenza ambaye tayari ameathirika na ugonjwa huu. Bakteria wa kisonono hupatikana kwa wingi sana kwenye majimaji ya ukeni, njia ya haja kubwa, au kooni kwa mtu aliyeathirika, hivyo msuguano wowote huruhusu vijidudu hivi kuingia kwenye njia ya mkojo ya mwanaume. Maambukizi haya yanaweza kutokea iwe mapenzi yamefanyika kwa njia ya kawaida (uke), njia ya haja kubwa (anal sex), au kwa njia ya mdomo (oral sex). Kuwa na wapenzi wengi au kubadilisha wenza mara kwa mara bila kutumia kinga kunamuweka mwanaume kwenye hatari kubwa zaidi ya kupata ugonjwa huu na kuusambaza kwa wengine.

2. Kuwa na historia ya magonjwa mengine ya zinaa: Wanaume ambao tayari wanaugua au wamewahi kuugua magonjwa mengine ya zinaa kama vile klamidia, kaswende, au trichomoniasis wapo katika uwezekano mkubwa sana wa kupata maambukizi haya. Hii inatokana na ukweli kwamba magonjwa haya hupatikana kwa njia moja ya kujamiiana, na mara nyingi bakteria wanaosababisha klamidia na gono huambatana kwa pamoja kumshambulia mtu mmoja. Aidha, uwepo wa magonjwa mengine hudhoofisha kinga ya asili ya eneo la siri na kutengeneza michubuko inayowarahisishia bakteria wa gono kupenya na kuweka makazi yao kwa urahisi zaidi. Ndiyo maana madaktari hushauri mgonjwa anayefika na dalili za gono kupimwa pia magonjwa mengine yote ili apate tiba kamilifu.

3. Ufanyaji wa biashara ya ngono na umaskini: Wanaume wanaojihusisha na biashara ya ngono (sex workers) au wale wanaonunua huduma hiyo mitaani wapo katika mazingira hatarishi sana ya kupata na kusambaza ugonjwa huu haraka. Mwingiliano wa kimapenzi na watu wengi tofauti kila siku bila kujua historia zao za kiafya unaongeza sana uwezekano wa kukutana na mtu aliyebeba bakteria hawa. Nyakati nyingine, umaskini au hali ya kulewa huwafanya wakose fedha za kununua kondomu au kufanya makubaliano ya kutotumia kinga, jambo linalowaweka kwenye hatari ya kupata gono na hata ukimwi. Kutoa elimu ya afya na kuhamasisha matumizi ya kondomu katika maeneo haya ni mbinu kuu ya kupambana na kusambaa kwa magonjwa haya.

4. Mfumo dhaifu wa kinga ya mwili na matumizi ya pombe: Wanaume wenye kinga dhaifu kutokana na maambukizi ya virusi vya ukimwi (HIV) wapo kwenye hatari kubwa ya maambukizi ya gono kuwa makali zaidi na kusambaa mwilini mwao kwa haraka. Kadhalika, matumizi ya pombe kupita kiasi na dawa za kulevya hupunguza uwezo wa mwanaume wa kufanya maamuzi sahihi na salama wakati wa kutaka kushiriki tendo la ndoa, hivyo kujikuta akisahau kutumia kinga. Pombe inalevya akili na kuondoa hofu ya magonjwa, jambo ambalo asubuhi yake humuacha mwathirika kwenye majuto makubwa baada ya kugundua kosa alilolifanya. Kujenga nidhamu ya kimaisha inakukinga dhidi ya ajali hizi za kimapenzi zinazogharimu afya yako.

5. Mwelekeo wa mapenzi ya jinsia moja (MSM): Tafiti za kitabibu zinaonyesha kuwa wanaume wanaoshiriki mapenzi na wanaume wenzao wanakabiliwa na kiwango kikubwa sana cha maambukizi ya kisonono ikilinganishwa na makundi mengine. Hii inatokana na aina ya ngono inayofanyika, hasa mapenzi ya njia ya haja kubwa, ambapo kuta za njia hiyo ni nyepesi sana na huchubuka kirahisi hivyo kuruhusu bakteria kuingia kwenye damu. Kundi hili linahitaji huduma maalum za kiafya ikiwemo kupimwa mara kwa mara kooni na kwenye njia ya haja kubwa, kwani maambukizi katika maeneo haya huwa hayaonyeshi dalili za wazi lakini yanasambaa kwa kasi.

6. Ukosefu wa uaminifu katika ndoa au mahusiano: Ugonjwa huu wa aibu huingia kimya kimya kwenye ndoa na kusababisha migogoro mikubwa pindi mwanaume au mwanamke anapoanza kuona dalili za ugonjwa huo ambao hakuutegemea kabisa. Mwanaume anaweza kumletea mkewe ugonjwa huu endapo atashiriki mapenzi nje ya ndoa bila kinga, au yeye mwenyewe kuletewa na mwenza asiye mwaminifu. Hali hii inathibitisha wazi kuwa kujikinga na magonjwa ya zinaa kunahitaji uaminifu wa pande zote mbili na mawasiliano ya wazi ndani ya mahusiano yenu ili kulinda afya zenu zote.

Dalili za gono kwa mwanaume: Viashiria Hatari Vya Kuzingatia

1. Kutokwa na usaha mzito kwenye njia ya mkojo

Kiashiria kikuu na kinachojulikana sana na watu wengi ni kuanza kutokwa na uchafu mzito ufananao na usaha kwenye tundu la njia ya mkojo kwenye kichwa cha uume asubuhi anapoamka. Usaha huu unaosababishwa na kisonono mara nyingi huwa na rangi ya njano, nyeupe iliyofifia, au wakati mwingine rangi ya kijani kibichi inayoambatana na harufu mbaya isiyo ya kawaida. Kiasi cha usaha huu hutofautiana; kinaweza kuwa kingi sana kiasi cha kuchafua nguo za ndani za mwanaume, au kikawa kidogo sana kiasi cha kuonekana pale tu anapokamua uume wake asubuhi bafuni.

2. Maumivu ya kuchoma wakati wa kukojoa (Dysuria)

Wakati bakteria hawa wanaposambaa na kusababisha uvimbe kwenye kuta za ndani za njia inayoondoa mkojo kwenye kibofu (urethra), mwanaume ataanza kupata shida kubwa sana akiwa msalani. Atahisi maumivu makali sana ya kuchoma au kuwaka moto kama anapitisha wembe kila anapojaribu kujisaidia haja ndogo, jambo linaloweza kumtisha na kumpa msongo wa mawazo. Dalili hii inamkosesha mwanaume amani na inaweza kumfanya aogope kunywa maji mengi ili asipate haja ya kwenda msalani mara kwa mara, hali inayohatarisha afya ya figo zake kwa ujumla.

3. Kuvimba na kuuma kwa korodani moja au zote (Epididymitis)

Bakteria wa gono wasipotibiwa mapema, husafiri kutoka kwenye njia ya mkojo na kushuka chini hadi kwenye mrija unaohifadhi mbegu za kiume (epididymis) ulio nyuma ya korodani zako. Uvamizi huu husababisha korodani moja au zote mbili kuvimba kwa ghafla, kuwa nzito, nyekundu, na kuuma sana hata zikiguswa kwa mbali na nguo ya ndani au wakati wa kutembea mtaani. Hili ni tatizo kubwa la kiafya ambalo linaweza kuharibu kabisa uwezo wa mrija huo kusafirisha mbegu na kumsababishia mwanaume ugumba usiotibika maishani mwake asipowahi hospitalini.

4. Tundu la mkojo kuvimba na kuwa jekundu sana

Kutokana na maambukizi na msuguano unaoendelea ndani, mdomo wa tundu la njia ya mkojo (meatus) lililopo kwenye ncha ya kichwa cha uume huanza kuvimba na kubadilika rangi kuwa jekundu sana. Eneo hili linakuwa jepesi sana kupata michubuko na linaweza kuleta muwasho mkali unaomfanya mwanaume atake kujikuna mara kwa mara, jambo linaloweza kusababisha maumivu zaidi. Daktari anapofanya uchunguzi wake wa kimwili, uwekundu huu unamsaidia kuthibitisha uwepo wa uvimbe wa kisonono (urethritis) na kupanga matibabu sahihi kwa mgonjwa huyo.

5. Kuvuja damu kidogo pamoja na mkojo au usaha

Katika baadhi ya matukio ambayo maambukizi yamekuwa makali sana na kusababisha vidonda vidogo ndani ya njia ya mkojo, mgonjwa anaweza kuona matone machache ya damu yaliyochanganyika na mkojo au usaha wake. Kuvuja damu huku hutokea sana baada ya mwanaume kukojoa au wakati wa asubuhi anapokamua ule usaha ulioganda mdomoni mwa uume usiku kucha. Uwepo wa damu ni dalili inayoonyesha kuwa uharibifu wa tishu za ndani umeanza kuwa mkubwa na unahitaji dawa kali za antibayotiki zinazotolewa kwa njia ya sindano haraka sana.

6. Maumivu na usaha kutoa kwenye njia ya haja kubwa

Kama mwanaume amepata maambukizi haya kupitia mapenzi ya njia ya haja kubwa (anal sex), ataanza kupata muwasho mkali, kutoka damu, au kutoa usaha mzito kwenye njia hiyo anapojisaidia. Njia hiyo itavimba na kusababisha maumivu ya kusukuma wakati wa kutoa choo, hali inayoweza kuchanganywa kimakosa na ugonjwa wa bawasiri au minyoo na watu wasio wataalamu. Ni muhimu sana kumpa daktari taarifa sahihi kuhusu aina ya mapenzi uliyofanya ili aweze kuchukua vipimo sehemu sahihi kwa kutumia usufi maalum (swab) na kukupa tiba.

7. Maumivu ya koo na kuvimba tezi za shingoni

Katika matukio ambapo maambukizi yameingia kupitia mapenzi ya mdomoni (oral sex), bakteria wa kisonono hushambulia kuta za koo na kusababisha maumivu yanayofanana na tonsils au vidonda vya koo. Mgonjwa atapata shida kumeza chakula kigumu, koo kuwa jekundu sana kwa ndani, na tezi za limfu zilizopo shingoni kuvimba na kuuma anapozigusa kwa mikono yake asubuhi. Ingawa gono ya kooni mara nyingi haionyeshi dalili kubwa sana, bado inabaki kuwa chanzo kikubwa cha kusambaza ugonjwa huo kwa wenza wengine wengi wasiotumia kinga mdomoni.

8. Maumivu makali wakati wa kushiriki tendo la ndoa

Kuwepo kwa michubuko, uvimbe, na maambukizi ndani ya njia ya mkojo na kwenye mirija ya mbegu hufanya kitendo cha kushiriki tendo la ndoa na kumwaga mbegu (ejaculation) kuwa cha mateso badala ya faraja. Maumivu haya yanayochoma kwa ndani hupunguza kabisa hamu ya mwanaume ya kushiriki tendo na kuhatarisha usalama wa mahusiano yake ya kimapenzi na mwenza wake nyumbani. Ni muhimu sana kusimamisha kushiriki tendo mara tu unapoona dalili hizi ili kutoa nafasi ya kutibiwa na pia kuepuka kumwambikiza mwenza wako.

9. Maumivu makali ya viungo vya mwili na kuvimba (DGI)

Endapo ugonjwa huu utapuuzwa na kuachwa bila kutibiwa kwa miezi mingi, bakteria hawa hatari wanaweza kutoboa na kuingia kwenye mzunguko mkuu wa damu na kusambaa mwili mzima. Mgonjwa ataanza kupata homa kali na maumivu makali sana ya viungo vikubwa kama magoti, viwiko, na vifundo vya miguu ambavyo huvimba na kuwa vyekundu sana mchana kutwa. Ugonjwa huu ukifika hatua hii kwenye damu (Disseminated Gonococcal Infection), unaweza kuhatarisha maisha na unahitaji mgonjwa kulazwa wodini na kupewa dawa za mishipa mfululizo.

10. Kuibuka kwa vipele na mabaka yenye usaha kwenye ngozi

Maambukizi yanaposambaa kwenye damu kama tulivyoeleza hapo juu, husababisha pia kutokea kwa vipele vidogo vidogo vyekundu ambavyo katikati vinakuwa na kachunusi ka usaha kama malengelenge. Vipele hivi huweza kuota kwenye viganja vya mikono, kwenye nyayo za miguu, au kwenye miguu yenyewe na huambatana na homa za mara kwa mara zinazotesa mwili usiku. Dalili hizi zote zinathibitisha kuwa ugonjwa huu wa aibu umefika hatua mbaya sana na haupaswi kuendelea kufichwa nyumbani bali kumkimbiza mgonjwa hospitalini kwa msaada wa haraka.

Jinsi ya kuepuka dalili za gono kwa mwanaume

Kujikinga na ugonjwa huu wa kisonono kunahitaji mwanaume kuchukua uamuzi thabiti wa kulinda afya yake ya uzazi kwa kutumia njia salama za kujamiiana na kuepuka vishawishi mitaani. Hapa chini tumekuandalia mbinu sita madhubuti zilizothibitishwa kitaalamu ambazo zitakusaidia kujilinda na ugonjwa huu na magonjwa mengine yote ya zinaa yanayosumbua jamii.

1. Matumizi sahihi na ya mara kwa mara ya kondomu: Njia bora, ya bei nafuu, na ya uhakika zaidi ya kujikinga na maambukizi haya ni kuhakikisha unatumia kondomu ya kiume kwa usahihi kila mara unaposhiriki tendo la ndoa na mwenza wako. Kondomu inatengeneza ukuta mgumu wa mpira ambao unazuia majimaji yote yenye bakteria hatari yasiweze kuingia kwenye njia yako ya mkojo kuanzia mwanzo hadi mwisho wa tendo. Jenga msimamo usiotingishika wa kutoshiriki tendo la ndoa bila kinga, hasa na mwenza mpya ambaye hujui historia yake ya kiafya wala hujapima naye magonjwa ya zinaa hospitalini.

2. Kuwa mwaminifu kwa mwenza mmoja ambaye hana maambukizi: Hatari ya kupata ugonjwa huu inaongezeka mara dufu kadiri unavyozidi kuwa na wapenzi wengi katika maisha yako ya kimahusiano nyakati za ujana wako mtaani. Kuamua kuwa na uhusiano wa kimapenzi na mtu mmoja pekee (mutual monogamy) ambaye naye hana mpenzi mwingine nje na mmepima na kuthibitika hamna magonjwa, inakupa usalama wa asilimia mia moja. Uaminifu ndani ya ndoa au mahusiano ni silaha kubwa inayolinda heshima ya familia na kuepusha aibu inayoletwa na magonjwa haya yanayoambukizwa kwa njia ya siri.

3. Kupima afya zenu kabla ya kuanzisha mahusiano mapya: Kufanya vipimo vya afya na mwenza wako mpya inapaswa kuwa sharti la kwanza na la lazima kabla hamjaanza kujihusisha na masuala ya kimapenzi ambayo hayana kinga ya mwili. Mnaweza kutembelea kituo cha afya kilicho karibu na kufanya vipimo vya magonjwa yote makuu ya zinaa ikiwemo HIV, klamidia, kaswende, na gono ili mjuane afya zenu kwa uwazi sana. Kujua afya zenu mapema kunawapa fursa ya kupata matibabu ikiwa kuna tatizo, na kuwapa amani ya moyo na uhuru wa kufurahia mahusiano yenu bila woga wowote ule.

4. Kutibu magonjwa na kwenda kliniki mara moja: Ukiashiria tu kuwa mwenza wako anasumbuliwa na ugonjwa wa siri au wewe umeona usaha, simamisha kabisa kushiriki tendo naye hadi pale mtakapofanya vipimo na kupata matibabu sahihi. Usikubali visingizio vya kutumia kinga kwenye kipindi hiki kwa sababu ajali yoyote inaweza kutokea na kukuongezea wewe matatizo yasiyokuwa ya lazima yanayogharimu pesa nyingi. Kushirikiana na mwenza wako kwenda hospitalini na kumeza dawa zote zinazotolewa kunazuia ugonjwa huu usijirudie rudie mfululizo ndani ya nyumba yenu (ping-pong infection).

5. Kuepuka matumizi ya pombe kali na madawa ya kulevya: Kama tulivyoona hapo awali, kulewa sana kunapunguza uwezo wako wa kufanya maamuzi sahihi na kunaweza kukufanya ushiriki ngono isiyo salama na mtu usiyemjua vizuri kwenye vilabu vya usiku. Jifunze kudhibiti kiwango chako cha kunywa unapokuwa kwenye sherehe au viwanja vya starehe, na epuka kabisa matumizi ya dawa za kulevya zinazokutoa fahamu zako za kawaida. Kuwa na akili timamu wakati wote ni kinga yako ya kwanza inayokusaidia kutathmini hatari zilizopo na kufanya maamuzi yatakayolinda mwili wako usipate maambukizi haya.

6. Kufanya uchunguzi wa afya ya uzazi wa mara kwa mara: Wanaume wanaoshiriki ngono na wapenzi wengi au wale waliopo kwenye kundi la MSM wanashauriwa kujenga utamaduni wa kwenda hospitalini kufanyiwa uchunguzi mara kwa mara. Uchunguzi huu utamsaidia daktari kugundua maambukizi yanayojificha kimya kimya kooni au kwenye njia ya haja kubwa (asymptomatic infections) na kuyatibu mapema kabla hayajasambaa. Jali afya yako kwa kupima mapema, kwani kuzuia madhara yanayotokana na ugonjwa huu ni rahisi zaidi kuliko kutibu ugumba uliotengenezwa kwa miaka mingi na bakteria hawa.

Hitimisho

Kufikia hapa, ni wazi kuwa ufahamu juu ya dalili za gono kwa mwanaume una nafasi kubwa ya kuokoa afya yake ya uzazi asipopuuza. Umeweza kujifunza gono inasababishwa na nini, na kwamba mapenzi yasiyo salama ndiyo chanzo kikuu cha maambukizi haya yanayosumbua. Ili kuzuia madhara ya gono kama vile kuvimba korodani na ugumba, ni lazima kutafuta matibabu ya gono kutoka kwenye vituo vya afya vilivyothibitishwa badala ya kutumia dawa za mitishamba. Kujua jinsi ya kutibu gono kunahusisha kumeza dozi kamili ya antibayotiki uliyopewa na daktari hata kama utapata nafuu haraka sana. Tushirikiane leo kuhamasisha matumizi ya kinga na jinsi ya kuzuia gono ili kutokomeza kabisa ugonjwa huu hatari wa kisonono mitaani kwetu.